Vi sono testi che non sembrano scritti per essere letti, ma per essere pronunciati davanti a qualcosa. La loro forza non risiede soltanto nel contenuto, ma nel modo in cui dispongono la voce, l’autorità, il corpo e il mondo invisibile entro una scena di conflitto. L’Exorcismus in satanam et angelos apostaticos appartiene a questa specie di testi. Non è una meditazione sul male, né una preghiera devozionale ordinaria. È un atto rituale costruito come comando, supplica, accusa e proclamazione.
Nella tradizione latina della Chiesa cattolica, questo esorcismo occupa un luogo particolare. La sua forma più nota si colloca nel contesto della demonologia e della liturgia ottocentesca, in un momento storico in cui la Chiesa percepiva con crescente intensità il tema della lotta spirituale, della difesa dell’ordine sacro e dell’opposizione tra la regalità di Cristo e le potenze avverse. La sua attribuzione all’ambito del Rituale Romanum non deve farlo intendere come una semplice formula generica, disponibile a qualunque uso. Si tratta, piuttosto, di un testo estremamente solenne, nel quale la parola liturgica si presenta come esercizio di autorità contro ciò che viene riconosciuto come disordine spirituale.
Il titolo stesso è già una dichiarazione dottrinale: Exorcismus in satanam et angelos apostaticos, esorcismo contro Satana e gli angeli apostati. Non si parla qui di un male impersonale, di una vaga oscurità interiore o di una semplice perturbazione simbolica. Il linguaggio è quello della teologia cristiana tradizionale: Satana è l’avversario, gli angeli apostati sono le intelligenze decadute, la loro azione è pensata come opposizione alla Chiesa, alla salvezza delle anime e all’ordine stabilito da Dio. Il male non viene descritto come mancanza astratta, ma come volontà attiva, inganno, superbia, seduzione, persecuzione.
La struttura del testo è significativa. Prima del comando esorcistico vero e proprio, compaiono i Salmi, la preghiera a San Michele Arcangelo, le invocazioni, le risposte liturgiche e le orazioni. L’esorcismo non si apre dunque con l’assalto verbale al demonio, ma con un innalzamento dello spazio rituale. La voce si colloca nella Scrittura, nella memoria della Chiesa, nell’intercessione angelica e nella supplica a Dio. Prima di respingere l’ombra, il rito stabilisce da dove parla.
I Salmi posti all’inizio svolgono una funzione precisa. Essi non sono ornamento biblico, ma fondamento della scena rituale. “Exsurgat Deus et dissipentur inimici ejus”: che Dio sorga e i suoi nemici siano dispersi. Il versetto non descrive soltanto una speranza, ma configura un ordine. L’inimicizia spirituale viene interpretata alla luce della Scrittura; il conflitto non è privato, psicologico o casuale, ma inscritto in una storia sacra nella quale Dio disperde ciò che si oppone alla sua presenza.
La preghiera a San Michele Arcangelo introduce poi il carattere militante del testo. Michele non è evocato come immagine devota e rassicurante, ma come principe della milizia celeste, difensore della Chiesa e antagonista del drago. Il rito assume qui una tonalità apertamente apocalittica: il combattimento contro Satana viene letto alla luce della caduta degli angeli ribelli e della vittoria celeste sul serpente antico. Ogni parola colloca l’azione esorcistica dentro una cosmologia gerarchica, nella quale cielo, terra e abisso non sono separati da categorie astratte, ma da rapporti di autorità.
Uno degli aspetti più importanti dell’Exorcismus è il suo linguaggio performativo. Le formule non vogliono soltanto descrivere, ma agire. “Imperat tibi Deus Pater, imperat tibi Deus Filius, imperat tibi Deus Spiritus Sanctus”: la ripetizione non ha funzione retorica nel senso moderno del termine, ma rituale. Il comando viene reiterato, rafforzato, fondato su ogni persona della Trinità, poi sulla maestà di Cristo, sul sacramento della Croce, sulla Vergine Maria, sugli Apostoli, sul sangue dei Martiri e sull’intercessione dei Santi. L’autorità non appartiene all’uomo che pronuncia, ma alla catena sacra che egli invoca.
Il demonio che emerge da queste formule non è una figura folkloristica. È il nemico della salvezza, il maestro della menzogna, il serpente antico, il drago, l’accusatore, il seduttore del mondo. La sua natura è definita attraverso categorie morali e teologiche: superbia, falsificazione, inganno, odio verso la Chiesa, corruzione delle anime, imitazione della luce. Particolarmente rilevante è l’immagine del demonio “transfiguratus in angelum lucis”, trasformato in angelo di luce. Il male più pericoloso, secondo questa visione, non è quello immediatamente riconoscibile come mostruoso, ma quello che assume forma seducente, spirituale, persino luminosa.
L’esorcismo è dunque anche un atto di discernimento. Separare il vero dal falso, Cristo dall’avversario, la luce dalla sua contraffazione, la Chiesa dalla seduzione che vorrebbe deformarla. Il rito non si limita a dire “vattene”. Dice, più profondamente: “tu non hai diritto a questo luogo, a questa anima, a questo corpo, a questa Chiesa”. Ogni comando è un atto di restituzione. L’entità avversa viene espulsa non perché l’uomo la vinca con la propria forza, ma perché l’ordine divino viene riaffermato sul luogo che essa avrebbe occupato indebitamente.
Per questo il testo ha anche una natura giuridico-sacrale. L’esorcismo parla come se si trovasse davanti a un’usurpazione. Satana e gli angeli apostati vengono trattati come potenze che hanno oltrepassato un confine, esercitando un’influenza illegittima su ciò che appartiene a Dio. Il rito convoca allora l’autorità superiore e intima il rilascio, la fuga, la cessazione dell’inganno. Il lessico è quello della battaglia, ma anche quello del diritto: comando, autorità, appartenenza, liberazione, restituzione.
Accanto alla dimensione dottrinale, vi è una forte densità simbolica. La Croce, il sangue dell’Agnello, la Vergine che schiaccia il capo del serpente, San Michele che combatte il drago, la Chiesa come sposa dell’Agnello, il serpente antico gettato nell’abisso: il testo concentra in poche pagine un intero immaginario cristiano del male e della vittoria sul male. Non è un trattato sistematico, ma una sintesi drammatica. Ciò che altrove viene spiegato, qui viene pronunciato.
La presenza del Magnificat nella parte conclusiva aggiunge un elemento di grande rilievo. Dopo il linguaggio del comando e della lotta, entra la voce della Vergine, con il suo canto di rovesciamento: i superbi dispersi, i potenti deposti, gli umili innalzati, gli affamati colmati di beni. Il conflitto spirituale viene ricondotto alla logica evangelica dell’umiltà che vince la superbia. In questa prospettiva, l’esorcismo non è soltanto espulsione del male, ma proclamazione di un ordine in cui ciò che si gonfia viene abbassato e ciò che è umile viene custodito.
È necessario, tuttavia, precisare il senso della presenza di questo testo in una sezione di studio. L’Exorcismus in satanam et angelos apostaticos non viene qui proposto come strumento operativo, né come rito da praticare. La tradizione cattolica riserva gli esorcismi solenni a ministri autorizzati e secondo condizioni precise di discernimento. Presentarlo come documento significa leggerlo per ciò che può insegnare sulla storia della demonologia cristiana, sulla struttura della parola rituale, sull’immaginario teologico del male e sulla funzione apotropaica della liturgia.
La sua importanza, per il percorso di Sapientia Daemonum, sta proprio in questo: esso mostra il rovescio cristiano della magia evocatoria. Nei grimori salomonici il nome divino viene spesso impiegato per costringere le potenze invisibili a manifestarsi, rispondere o servire. Nell’esorcismo, invece, il nome divino non apre una relazione operativa, ma interrompe un’invasione. Non chiama lo spirito: lo scaccia. Non cerca conoscenza dall’abisso: proclama che l’abisso non ha diritto di parola là dove Cristo regna.
Di fronte a questo testo, dunque, non si tratta di indulgere al gusto del proibito, né di cercare una teatralità dell’orrore. Si tratta di osservare una forma estrema della parola sacra, nel punto in cui essa diventa argine. L’esorcismo latino conserva una potenza formale che va oltre la comprensione immediata delle sue singole frasi: il ritmo delle invocazioni, la ripetizione dei comandi, la successione dei nomi sacri, la pressione delle immagini bibliche costruiscono una macchina liturgica destinata a separare, purificare, respingere.
Ogni cultura ha avuto i propri modi per dire al male di arretrare. Qui l’Occidente cristiano lo fa con la lingua di Roma, con i Salmi, con Michele, con la Croce, con il sangue dei martiri, con la voce di Maria e con il comando trinitario. La formula non chiede all’ombra di spiegarsi. Le ordina di lasciare il luogo che ha occupato.
Exorcismus in satanam et angelos apostaticos
Psalmus LXVII.
Exsurgat Deus et dissipentur inimici ejus: et fugiant qui oderunt eum a facie ejus.
Sicut deficit fumus, deficiant: sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei.
Psalmus XXXIV.
Judica, Domine, nocentes me: expugna impugnantes me.
Confundantur et revereantur quærentes animam meam.
Avertantur retrorsum et confundantur cogitantes mihi mala.
Fiat tamquam pulvis ante faciem venti: et angelus Domini coarctans eos.
Fiat viæ illorum tenebræ, et lubricum: et angelus Domini persequens eos.
Quoniam gratis absconderunt mihi interitum laquei sui: supervacue exprobraverunt animam meam.
Veniat illi laqueus quem ignorat; et captio quam anscondit, apprehendat eum: et in laqueum cadat in ipsum.
Anima autem meam exsultabit in Domino: et delectabitur super salutari suo.
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto.
Sicut erat in principio, et nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
Ad Sanctum Michaëlem Archangelum. Precatio.
Princeps gloriosissime cælestis militiæ, sancte Michaël Archangele, defende nos in prælio et colluctatione, quæ nobis adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiæ, in cælestibusus. Veni in auxilium hominum, quos Deus creavit inexterminabiles, et ad imaginem similitudinis suæ fecit, et a tyrannide diaboli emit pretio magno.
Præliare hodie cum beatorum Angelorum exercitu prælia Domini, sicut pugnasti contra ducem superbiæ luciferum, et angelos ejus apostaticos: et non valuerunt, neque locus inventus est eorum amplius in cœlo. Sed projectus est draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus et satanas, qui seducit universum orbem; et projectus est in terram, et angeli ejus cum illo missi sunt.
En antiquus inimicus et homicida vehementer erectus est. Transfiguratus in angelum lucis, cum tota malignorum spirituum caterva late circuit et invadit terram, ut in ea deleat nomen Dei et Christi ejus, animasque ad æterna gloriæ coronam destinatas furetur, mactet ac perdat in sempiternum interitum. Virus nequitiæ suæ, tamquam flumen immundissimum, draco maleficus transfundit in homines depravatos mente et corruptos corde; spiritum mendacii, impietatis et blasphemiæ; halitumque mortiferum luxuriæ, vitiorum omnium et iniquitatum.
Ecclesiam, Agni immaculati sponsam, faverrrimi hostes repleverunt amaritudinibus, inebriarunt absinthio; ad omnia desiderabilia ejus impias miserunt manus. Ubi sedes beatissimi Petri et Cathedra veritatis ad lucem gentium constituta est, ibi thronum posuerunt abominationis et impietatis suæ; ut percusso Pastore, et gregem disperdere valeant.
Adesto itaque, Dux invictissime, populo Dei contra irrumpentes spirituales nequitias, et fac victoriam. Te custodem et patronum sancta veneratur Ecclesia; te gloriatur defensore adversus terrestrium et infernorum nefarias potestates; tibi tradidit Dominus animas redemptorum in superna felicitate locandas. Deprecare Deum pacis, ut conterat satanam sub pedibus nostris, ne ultra valeat captivos tenere homines, et Ecclesiæ nocere. Offer nostras preces in conspectu Altissimi, ut cito anticipent nos misericordiæ Domini, et apprehendas draconem, serpentem antiquum, qui est diabolus et satanas, ac ligatum mittas in abyssum, ut non seducat amplius gentes. Hinc tuo confisi præsidio ac tutela, sacra sanctæ Matris Ecclesiæ auctoritate, ad infestationes diabolicæ fraudis repellendas in nomine Jesu Christi Dei et Domini nostri fidentes et securi aggredimur.
V. Ecce Crucem Domini, fugite partes adversæ.
R. Vicit Leo de tribu Juda, radix David.
V. Fiat misericordia tua, Domine, super nos.
R. Quemadmodum speravimus in te.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum (*).
R. Et cum spiritu tuo.
Oremus.
Deus, et Pater Domini nostri Jesu Christi, invocamus nomen sanctum tuum, et clementiam tuam supplices exposcimus ut, per intercessionem immaculatæ semper Virginis Dei Genitricis Mariæ, beati Michaëlis Archangeli, beati Joseph ejusdem beatæ Virginis Sponsi, beatorum Apostolorum Petri et Pauli et omnium Sanctorum, adversus satanam, omnesque alios immundos spiritus, qui ad nocendum humano generi animasque perdendas pervagantur in mundo, nobis auxilium præstare digneris. Per eumdem Christum Dominum nostrum. Amen.
Exorcismus
Exorcizamus te, omnis immundus spiritus, omnis satanica potestas, omnis incursio infernalis adversarii, omnis legio, omnis congregatio et secta diabolica, in nomine et virtute Domini Nostri Jesu + Christi, eradicare et effugare a Dei Ecclesia, ab animabus ad imaginem Dei conditis ac pretioso divini Agni sanguine redemptis +. Non ultra audeas, serpens callidissime, decipere humanum genus, Dei Ecclesiam persequi, ac Dei electos excutere et cribrare sicut triticum X.
Imperat tibi Deus altissimus +, cui in magna tua superbia te similem haberi adhuc præsumis; qui omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritaris venire.
Imperat tibi Deus Pater +;
Imperat tibi Deus Filius +;
Imperat tibi Deus Spiritus Sanctus +.
Imperat tibi majestas Christi, æternum Dei Verbum, caro factum +, qui pro salute generis nostri tua invidia perditi, humiliavit semetipsum facfus hobediens usque ad mortem; qui Ecclesiam suam ædificavit supra firmam petram, et portas inferi adversus eam nunquam esse prævalituras edixit, cum ea ipse permansurus omnibus diebus usque ad consummationem sæculi.
Imperat tibi sacramentum Crucis +, omniumque christianæ fidei Mysteriorum virtus +.
Imperat tibi excelsa Dei Genitrix Virgo Maria +, quæ superbissimum caput tuum a primo instanti immaculatæ suæ conceptionis in sua humilitate contrivit.
Imperat tibi fides sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, et ceterorum Apostolorum +.
Imperat tibi Martyrum sanguis, ac pia Sanctorum et Sanctarum omnium intercessio +.
Ergo, draco maledicte et omnis legio diabolica, adjuramus te per Deum + vivum, per Deum X verum, per Deum + sanctum, per Deum qui sic dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnes qui credit in eum non pereat, sed habeat vitam æternam.
Cessa decipere humanas creaturas, eisque æternæ perditionìs venenum propinare: desine Ecclesiæ nocere, et ejus libertati laqueos injicere. Vade, satana, inventor et magister omnis fallaciæ, hostis humanæ salutis. Da locum Christo, in quo nihil invenisti de operibus tuis; da locum Ecclesiæ uni, sanctæ, catholicæ, et apostolicæ, quam Christus ipse acquisivit sanguine suo. Humiliare sub potenti manu Dei; contremisce et effuge, invocato a nobis sancto et terribili nomine Jesu, quem inferi tremunt, cui Virtutes cælorum et Potestates et Dominationes subjectæ sunt; quem Cherubim et Seraphim indefessis vocibus laudant, dicentes: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth.
V. Domine, exaudi orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
V. Dominus vobiscum (*).
R. Et cum spiritu tuo.
Oremus.
Deus cœli, Deus terræ, Deus Angelorum, Deus Archangelorum, Deus Patriarcharum, Deus Prophetarum, Deus Apostolorum, Deus Martyrum, Deus Confessorum, Deus Virginum, Deus qui potestatem habes donare vitam post mortem, requiem post laborem; quia non est Deus præter te, nec esse posset esse nisi tu creator omnium visibilium et invisibilium, cujus regni non erit finis: humiliter majestati gloriæ tuæ supplicamus, ut ab omni infernalium spirituum potestate, laqueo, deceptione et nequitia nos potenter liberare, et incolumes custodire digneris. Per Christum Dominum nostrum. Amen.
V. Ab insidiis diaboli,
R. Libera nos Domine.
V. Ut Ecclesiam tuam secura tibi facias libertate servire;
R. Te rogamus, audi nos.
V. Ut inimicos sanctæ Ecclesiæ humiliare digneris;
R. Re rogamus, audi nos.
Ne reminiscaris Domine delicta nostra, vel parentum nostrorum: neque vindictum sumas de peccatis nostris.
Pater noster, qui es in cælis, sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum, fiat voluntas tua sicut in cælo et in terra; panem nostrum quotidianum da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo. Amen.
Et aspergatur locus aqua benedicta.
Magnificat
Magnificat anima mea Dominum;
Et exultavit spiritus meus in Deo salutari meo,
Quia respexit humilitatem ancillæ suæ; ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes.
Quia fecit mihi magna qui potens est, et sanctum nomen ejus,
Et misericordia ejus a progenie in progenies timentibus eum.
Fecit potentiam brachio suo;
Dispersit superbos mente cordis sui.
Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles.
Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes.
Sucepit Israel, puerum suum, recordatus misericordiæ suæ,
Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini ejus in sæcula.
Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto.
Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.
Ad Sanctum Michaëlem Archangelum
Sancte Michaël Archangele, defende nos in prælio, contra nequitiam et insidias diaboli esto praesidium. Imperet illi Deus, supplices deprecamur: tuque, Princeps militiæ cælestis, Satanam aliosque spiritus malignos, qui ad perditionem animarum pervagantur in mundo, divina virtute, in infernum detrude. Amen.


